Kadıköy’de yüksek tavanlı, büyük pencereli eski bir evdeyim. Tatlı tatlı esen rüzgar, perdelerle oynaşıyor. Günlerden Cumartesi, zaman öğleden sonrası. Havada miskinliği ciğerlerime çekiyorum her nefes alışımda.
Kendimi üç kişilik koltuğun yeşiline bıraktım. Pencereden süzülen ışıkla karşı duvarda kuşlar uçuruyorum, atlar koşturuyorum.
Telefonum çaldı. Yattığım yerden uzandım ama yetişemedim. Doğruldum. Telefonu elime aldım. İş arkadaşım Melthilda, açtım. Benim miskinliğime savaş açan canlılıkla “Alo” dedi. Güldüm, özlemişim bu sesi. Havadan sudan, son zamanlardaki garipliklerden konuştuk. “Bir dizi izledim geçen gün. Çok enteresan, sen de izle üzerine konuşalım” dedi. “Hiç dizi havamdan değilim ama sen önerdiğin için bir şans vereceğim” dedim. Kapattık.
Ayağa kalktım, “Bu miskinliği üzerinden atman lazım Mareuxinos” dedim. Sanki yüksek sesle söyleyince yapması daha kolaymış gibi. Televizyonu açtım, Netflix bağlantısını seçtim. Diziler arasından Unorthodox’u buldum. İzlemeye başladım. Dizinin konusu gerçekten o kadar değişik ve etkileyiciydi ki 4 bölüm göz açıp kapayıncaya kadar bitti.
Kısaca konusu: 19 yaşındaki Yahudi bir kadın olan Esty, Brooklyn’de geleneklerine derinlemesine bağlı Yahudi topluluğu içinde yaşamaktan ve evliliğinin getirisi olan kurallardan oldukça mutsuz. Bir çılgınlık yapıp Berlin’e, annesinin yanına kaçar. Topluluğunun dışındaki hayatı keşfetmeye ve büyüdüğü tüm inançları reddetmeye çalışır.
Yerimden kalkıp aklımdaki düşüncelerle mutfağa geçtim. Kahve makinesinin düğmesine bastım, bilgisayarımı açtım. Fındık aromalı kahve kokusunda araştırmalara başladım. Dizide konuşulan Yiddiş dili, Aşkenazi Yahudileri tarafından kullanıyormuş. Aşkenazi… O kadar tanıdık ki… Dur bir dakika… Trabzon’da Aşkenaz, İşkenaz isimli yerler yok muydu?. Yoook canım, olabilir mi? Neden olmasın!
Araştırmalar tam gaz devam ederken karşıma çıkan web sitesi hipotezimi doğruladı. Yazının orijinaline buradan erişebilirsiniz. Aşağıda sizler için çevirisini yaptım. Keyifli okumalar:)
Aşkenaz Yahudilerinin gizemli kökenleri, antik DNA sayesinde bilim adamları tarafından çözüldü.
Antropologların, tarihçilerin ve teologların bin yıldır üzerinde çalıştıkları bir soru: Yahudi halkının kökeni nereden geliyor?
Mitolojiye göre Yahudiler, Filistin sınırları içinde Güney Batı Şeria’da yer alan ve dünya mirası olan Hebron’daki Patrikler Mağarası’na (Kudüs’ün 19 km güneyinde) gömülen üç peygamberin (İbrahim, İshak ve Yakup) soyundan geliyor.
Yahudi köken tartışmasına daha bilimsel bir bakış için, etnik bir grup olan Aşkenazik Yahudilerin son DNA analizi, anne soylarının Avrupalı olduğunu ortaya koydu. DNA’larının yalnızca %3’ü kadim soy olduğu kabul edilen Doğu Akdeniz (Orta Doğu), yani İsrail, Lübnan, Suriye’nin bazı bölgeleri ve Batı Ürdün’ile ilişkili çıktı. Bu oran modern Avrupalıların Neandertallerle paylaştıkları oranla aynı. Genetik ata bağının çok düşük olduğu düşünüldüğünde, Aşkenazi Yahudilerinin atalarının başka yerden olması muhtemel.
Bir Değil, Birçok Kabile
Durumun neden böyle olduğunu anlamak için zamanda geriye gitmemiz, bu diğer ataların nereden geldiğine bakmamız gerekiyor. 6. yüzyılda dünyadaki Yahudilerin çoğunun yaşadığı yer İran’dı.
Perslerin hoşgörüsü, Yahudileri Farsça isimleri, gelenekleri ve dini uygulamaları benimsemeye ve ticarette sosyal merdiveni tırmanarak tekellik kazanmaya teşvik etti. Karadeniz’de yaşayan diğer insanları da Yahudi inançlarına dönüştürdüler. Bu, küresel ağlarını genişletmeye yardımcı oldu.
Bu din değiştirenler arasında Karadeniz’in güney kıyılarında yaşayan Alanlar (İranlı göçebe pastoral halk), Yunanlılar ve Slavlar vardı. Dönüşümün ardından Eski Ahit’i Yunancaya tercüme ettiler, sinagoglar inşa ettiler ve Yahudi ticaret ağını genişletmeye devam ettiler.
Bu Yahudiler Aşkenaz adını benimsedi ve Aşkenazlı Yahudilerin DNA’sı, Türkiye’nin doğusunda ticaret yollarının kesişme noktası olan Eski Aşkenaz‘a kadar izlenebilir.
Buyurun Unorthodox Trabzon…
Ashina’nın Yükselişi
Artık bu Yahudilerin Aşkenaz adını aldıklarını ve Y kromozomlarında da benzersiz Asya mutasyonları kazandıklarını biliyoruz. Hikayemizdeki bir başka önemli insan grubu Göktürkler, burada devreye giriyor.
6. yüzyılda, bu göçebe halk, Ashina adı verilen Sibirya Türk kabilesi tarafından yönetildi. O zamanlar Çin’de iktidarda olan Çin Tang İmparatorluğu tarafından batıya Karadeniz’e göç etmeye zorlandılar.
Organizasyonel ve askeri becerileri sayesinde Ashina bu bölgede birçok kabileyi birleştirdi ve “Hazar Kağanlığı” adlı yeni bir imparatorluk doğdu. İbadet ve vergilendirme özgürlüğü sunan bu insanlar hızla iktidara geldi.
Aşkenazik Yahudilerde bulunan bu DNA mutasyonlarının Asyalı grubu, muhtemelen Şamanizmden Yahudiliğe geçen Aşina seçkinleri ve diğer Hazar klanlarından kaynaklanıyordu. Bu, Ashina ve çekirdek Hazar klanlarının Aşkenazik Yahudiler tarafından emildiği anlamına gelir.
Aynı zamanda Yahudi seçkinleri birçok Slav geleneğini benimsedi. Önceki araştırmama dayanarak Yidiş’in ticarete yardımcı olmak için gizli bir dil olarak geliştirildiğini düşünüyorum.
Sonraki Bölüm
Daha sonra olan şey, Yahudi imparatorluğunun çökmeye başlamasıydı. 10. yüzyılda Karadeniz’deki Yahudiler Ukrayna ve İtalya’ya göç etti. Yidiş, bu Aşkenazi Yahudilerinin ortak dili haline geldi ve Slav dilbilgisini korurken Almanca kelimeleri özümsedi. Küresel ticaret İtalyanların, Hollandalıların ve İngilizlerin eline geçti.
Karadeniz ilgili diğer yazılar için Vira Karadeniz sayfasını ziyaret edebilirsiniz:)